مصطفی نداف چهارشنبه 30 مرداد 1398 01:03 ب.ظ نظرات ()


در ۲۵ فوریه ۱۹۲۵( ۵ اسفند ۱۳۰۴) اولین خلبان ایرانی كه كلنل احمدخان نخجوان نام داشت یك هواپیمای برژت -۱۹ را با پرچم و نشان ایران از فرانسه به پایگاه قلعه مرغی تهران پرواز داد. كلنل نخجوان در فرانسه دوره دیده بود و فقط ۲۰۰ ساعت پرواز داشت. بدین ترتیب در این تاریخ اولین هواپیمای نیروی هوایی ایران با خلبانی یك ایرانی مرزهای بین المللی را درنوردید و به فضای پروازی ایران رسید. در این زمان دیگر خلبانان ایرانی تحت نظارت یك استاد خلبان آلمانی به نام «شفر» در ایران دوره می دیدند.

خرید هواپیما قسمت آسان كار بود. آموزش خلبانان برای پرواز كردن با آنها، نفرات پشتیبانی زمینی برای نگهداری و تعمیر آنها و ساختن فرودگاه ها قسمت سخت كار بود كه زمان هم می برد. در همین دوره زمانی نیروی هوایی ایران از قالب یك اداره كوچك در ستاد فرماندهی ارتش خارج شده و به یك نیروی جداگانه تبدیل شده بود كه «نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران» نام گرفته بود؛ اولین فرمانده نیروی هوایی ایران هم كسی نبود به جز كلنل احمدخان نخجوان.

در سال ۱۹۲۴ (۱۳۰۳) اولین گروه از دانشجویان دوره خلبانی و تكنسین پرواز به روسیه و فرانسه فرستاده شدند. بعدها در سال ۱۹۲۹ (۱۳۰۸) ایران ۱۵ خلبان داشت كه شش نفر از آنها در مدرسه پرواز ایستر فرانسه و ۹ نفر دیگر در مدرسه پرواز سباستوپول روسیه آموزش خلبانی دیده بودند. در این سال IIAF مخفف Imprial Iranian Air Force دارای ۳۳ فروند هواپیما از ۹ مدل مختلف بود. طی ۱۵ سال به یعنی تا آغاز جنگ جهانی دوم بیش از ۳۰۰ هواپیما از ۱۸ مدل مختلف در اختیارنیروی هوایی ایران بود.


در همان زمان هشت پایگاه هوایی كه مدارس آموزش خلبانی و یك مركز آموزش تعمیرات و نگهداری را شامل می شدند ساخته شده بود. یك كارخانه مونتاژ هواپیما به نام «شهباز» هم ساخته شده بود كه قادر بود سه مدل مختلف هواپیما را مونتاژ كند. در سال ۱۹۴۱ (سوم شهریور ۱۳۲۰) بی طرفی ایران در جنگ جهانی دوم نقض شد و نیروهای هوایی و دریایی انگلیس و روسیه از شمال و جنوب به ایران حمله كردند. نیروی هوایی جوان ایران كه به تازگی به ساختن ساختارهای اساسی خود مشغول شده بود، تحت هیچ شرایطی توانایی رویارویی با این نیروی عظیم و توانمند را نداشت.


با این وجود تعدادی از پرسنل جوان این نیرو تصمیم به مقابله با بیگانه گرفتند و با كنترل پادگان قلعه مرغی دو هواپیما از این پادگان به خلبانی سروان وثیق و استوار شوشتری كه با شلیك ضدهوایی مواجه شده و به ناچار آسمان تهران را ترك كردند. نیروهای ائتلاف انگلیس و روسیه كنترل دو پایگاه هوایی ایران را در دست گرفتند. آنها به ترتیب در مهرآباد و قلعه مرغی مستقر شدند. از نیروی هوایی جوان ایران تقریباً هیچ چیز باقی نماند.

پس از پایان جنگ ارتش بریتانیا ایران را ترك گفت اما ارتش روسیه از ترك ایران سر باز می زد و كنترل شمال ایران را در اختیار داشت. سه ماه پس از این اتفاق نیروهای سرخ روسیه ایران را ترك گفتند. پس از این نیروی هوایی ایران همیشه به عنوان نیروی برتر در خاورمیانه شناخته می شود. موقعیت استراتژیك ایران توسط آمریكا نادیده گرفته نشد و آمریكا از اوایل دهه ۱۹۶۰ شروع به فروش تعداد زیادی از هواپیماهای پیشرفته خود به ایران كرد. در سال ۱۹۶۵ میلادی ایران اولین هواپیماجت خود با نام اف - ۸۴ جی جت ثاندر دریافت كرد.


در سال ۱۹۶۵ هواپیماهای اف-۵ فریدم توسط ایران خریداری شدند و به دنبال آن در سال ۱۹۶۸ اف-۴ فانتوم هم به ایران فروخته شد. در سال ۱۹۷۰ ایران دارای قوی ترین نیروی نظامی در منطقه بود. قبول فروش هواپیماهای فوق پیشرفته اف-۱۴ ای تام كت به همراه موشك های پیشرفته ای آی ام - ۵۴ فینیكس از سوی آمریكا به ایران نشان دهنده روابط بسیار گرم بین ایران و آمریكا بود. در پی وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ دكترین و استراتژی نظامی ایران تغییر یافت و ایران دیگر به خرید تسلیحات پیشرفته و گرانقیمت علاقه نشان نداد و همین باعث ایجاد نوعی تغییر قدرت در منطقه شد.


ایران دیگر نه تنها دوست صمیمی آمریكا نبود، كه به خاطر سیاست های امپریالیستی و ضد انسانی آمریكایی به دشمن اصلی آن تبدیل شد. آمریكا و دیگر كشورهای غربی تحریمی نظامی علیه ایران اتخاذ كردند. كمك های آمریكا قطع شده بود و نیروی هوایی ایران از فرار و بركناری افسران زمان شاه رنج می برد كه همین امر به پایین آمدن سطح سرویس دهی در نیروی هوایی منجر شده بود. به دلیل تحریم تسلیحاتی ایران و نرسیدن قطعات مورد نیاز، آمار عملیاتی نیروی هوایی ایران سریعاً رو به كاهش بود.

پس از انقلاب نیروی هوایی به «نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران» كه خود ارتشیان به آن «نهاجا» می گویند تغییر نام داد. نام انگلیسی آن هم Islamic RepubLic of Iran Air Force است كه به اختصار IRIAF خوانده می شود. در همین اوضاع و احوال عراق با مناسب یافتن فرصت درصدد برآمد تا با حمله به ایران قسمت های وسیعی از خاك ایران را ضمیمه قلمرو خود كند؛


به همین خاطر در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ (۳۱ شهریور ۱۳۵۹) با یورشی عظیم به خاك ایران از طریق هوا، زمین و دریا جنگ تحمیلی هشت ساله را علیه ایران آغاز كرد. جنگ با حمله هوایی نیروهای عراقی به شش پایگاه نیروی هوایی ایران و چهار پادگان آغاز شد و همزمان چند لشكر و تیپ مستقل عراق در چهار محور از طول ۷۰۰ كیلومتر مرز مشترك با ایران به عمق خاك ایران یورش بردند.


اولین حمله هوایی عراق چندان موفقیت آمیز نبود. دلایل آن را می توان به برنامه ریزی ناكافی و نادرست عملیات، نداشتن اطلاعات كافی از اهداف و استفاده نامناسب از بمب های جی پی(بمب هایی كه هدف خاصی ندارند و برای انهدام كلی به كار می روند) برشمرد. در مهرآباد یك هواپیمای اف-۴ ای در هنگام جابه جایی برای در امان ماندن از حملات دشمن دچار سانحه شد و از همدان هم گزارش هایی در مورد خسارت یك فروند اف-۴ رسید.

اولین عملیات هوایی ایران در پاسخ این حمله و بلافاصله پس از آن در خاك عراق موفقیت آمیز بود. در این عملیات چهار فروند هواپیمای اف-۴ به پایگاه دریایی الشعبیه در نزدیكی بندر ام القصر حمله بردند. این چهار فروند هواپیما كه ۴۵۰ كیلوگرم بمب بر سر این پایگاه ریختند عملیات خود را از پایگاه بوشهر شروع كردند. در میان اهداف چندباطری موشك ضد كشتی وجود داشت.

این عملیات تلافی جویانه نیروی هوایی ایران به قدری سریع بود كه خط پدافند عراق در طول مسیر پرواز دچار غافلگیری شده بود. روز بعد در عملیاتی غیرقابل باور ۱۴۰ فروند از جنگنده ها و جنگنده بمب افكن های ایران به ویژه اف-۴ و اف-۵های پایگاه های بوشهر، همدان و تبریز توانستند با نفوذ خود به خاك عراق تلفات سنگینی به پایگاه ها و تاسیسات نظامی عراق وارد كنند. در اولین روزهای جنگ چندین حمله هوایی دیگر به تاسیسات نظامی عراق از قبیل ام القصر انجام شد.

در یكی از این حملات دو فروند اف-۴ كه هر كدام شش بمب جی پی ۳۴۰ كیلوگرمی حمل می كردند به تاسیسات نظامی دریایی و كشتی های موشك انداز عراق حمله بردند. در حدود ۲۰ دقیقه بعد یك فروند هواپیمای آر اف-۴ ای عكس های شناسایی از منطقه گرفت كه نشان می داد كشتی ها و تاسیسات بندری دچار صدمات و خسارات سنگینی شده اند.

تاكتیك كلی در طول انجام چنین عملیات هایی رسیدن به هدف از راههای مختلف، انجام یك پاپ -آپ بیش از رسیدن به هدف و شیرجه زدن روی هدف برای انهدام آن است. در هنگام بازگشت دو اف-۴ یكی از آنها توسط یك موشك سام مورد اصابت قرار گرفت كه باعث آسیب برخی از سیستم های آن شد اما همچنان می توانست پرواز كند. اما آتش خاموش كن ها كار نكردند و بال راست - محل اصابت موشك - آتش گرفت. باند فرود نزدیك ترین پایگاه هوایی هم به دلیل هجوم اولیه ارتش عراق برای فرود مناسب نبود و به همین خاطر مجبور به فرود در یك باند ناآماده با سرعت بالا شد.

چرخ ها تركیدند و هواپیما در حالی كه سرنشینان آن اجكت كرده بودند از انتهای باند خارج شد. بعدها این هواپیما با تعویض بال و دیگر تعمیرات دوباره به جنگنده های مورد استفاده در جنگ پیوست. این تعویض بال كه اولین بار در ایران انجام می شد را می توان نقطه آغاز انجام كارهای غیرممكن در نیروی هوایی دانست.

در اولین ماههای جنگ «نهاجا» تلاش های خود را به جلوگیری پیشرفت نیروی زمینی ارتش عراق معطوف كرده بود. جنگنده های ایرانی برای این كار با استفاده از راكت های ضد زره دانه به دانه تانك ها و زره پوش های عراق را شكار می كردند و حتی گاهی اوقات تا ارتفاع سه تا چهار متر زمین هم پایین می آمدند.

در مقابل عراق هم از هواپیماهای میگ-۲۱ و میگ-۲۳ برای پوشش نیروی زمینی خود استفاده می كرد كه این پوشش به ناچار منجر به درگیری هوایی بین ایران و عراق می شد كه می توان پیروزی های ایران در این زمینه را بیشتر از عراق دانست. مخصوصاً در اوایل جنگ كه آنها در مقابل هواپیماهای اف-۱۴ ایران توانایی انجام هیچ عملی را نداشتند كه در اواخر جنگ با خرید میراژ اف-۱ از فرانسه توانستند كمی جنگ های هوایی را متعادل كنند.

جنگ تحمیلی علیه ایران علاوه بر خسارات و تلفات جانبی بسیار، دستاوردهای ارزنده ای برای نیروی هوایی ایران داشت. نیروی هوایی در این هشت سال توانست به تكنولوژی ساخت بسیاری از قطعات مورد نیاز خود دست یابد و در برخی موارد به خودكفایی برسد. پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷) تنها خریدهای ایران از غرب ۳۵ فروند پیلاتوس PC-7 ، ۱۵ فروند PC-6 و ۱۵ توكانوی آموزشی EMB-312ساخت برزیل بوده است. این خریدها بین ۱۹۸۳ تا ۱۹۹۰ انجام شده اند. مهم ترین خریدهای غیرغربی ایران پس از انقلاب از چین با اف-۶ (MIG-19)، اف۷ ام (MIG-21) و هواپیمای ترابری وY-12 و از روسیه با MIG-29,An-74 چند فروند Su-24MK وIL-76TD بوده است